Sector
  • Vwo bovenbouw
  • Gymnasium bovenbouw
Vakgebied
  • Biologie
Vakinhoud
  • Interactie
  • Gezonde leefstijl
Leerplankundig thema
  • Handreiking
  • Schoolexamen

Subdomein D3: Gedrag en interactie (vwo)

12-5-2015

​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van communicatie, gezondheid en veiligheid verklaren op welke wijze gedrag van organismen en populaties ontstaat, benoemen wat de functie van het gedrag is en benoemen op welke wijze het zich ontwikkelt.

Mogelijke contexten

Communicatie
Voorlichters zoeken naar de mogelijkheden om supranormale prikkels in te passen in voorlichtingscampagnes.

Gezondheid
Psychologen zoeken met behulp van tweelingenonderzoek naar de erfelijke component van gedrag.

Veiligheid
Onderzoekers tonen aan dat er een verband is tussen drugsgebruik en verkeersgedrag.

​​​Omschrijving van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • verklaren hoe gedrag verwijst naar acties en reacties;
  • de dynamische relatie beschrijven tussen een organisme en zijn omgeving;
  • factoren uit de interne omgeving beschrijven zoals: hormonen, biologische klok, stofwisselingsveranderingen, impulsen vanuit hersengebieden;
  • toelichten dat gedrag deels erfelijk is bepaald;
  • omschrijven hoe het gedrag van een individueel organisme de verschillende levensfasen van het organisme weerspiegelt;
  • imponeergedrag, territoriumgedrag, sociaal gedrag, voedingsgedrag en voortplantingsgedrag uitleggen als voorbeelden van functioneel gedrag en de relatie leggen tussen deze vormen en overlevingskansen;
  • uitleggen hoe gedrag evolueert onder invloed van selectiedruk;
  • gedrag beschrijven door gedragselementen te benoemen en uit te werken in een handelingsprotocol en/of in een ethogram;
  • verklaren waardoor populaties zoals een school vissen of een zwerm vogels, gedrag vertonen dat een meerwaarde heeft ten opzichte van het gedrag van de afzonderlijke organismen;
  • gedragsbiologie omschrijven als een tak van de biologie die zich bezighoudt met de verschillen en overeenkomsten in gedrag tussen soorten en de evolutionaire achtergrond daarvan;
  • verschillen en overeenkomsten beschrijven tussen mensapen en mensen, in het bijzonder wat communicatie, moreel bewustzijn en empathie betreft;
  • de relatie toelichten tussen gedragsonderzoek en andere onderzoeksgebieden op het terrein van: moleculaire biologie, neurofysiologie, gedragsecologie, cognitieve psychologie, evolutionair onderzoek, (epi)genetisch onderzoek;
  • de resultaten van gedragsonderzoek toepassen en de implicaties voor de maatschappij toelichten.

​​​M​ogelijke deelconcepten

Interne factoren, externe factoren, gedragssysteem, ethogram, genen, aangeboren, erfelijk, aangeleerd, klassiek en operant conditioneren, gewenning, i​nprenting, imitatie, reflex, overleven, communicatie, sociaal gedrag, imponeergedrag, territoriumgedrag, instinct, nature-nurture.

​​Relatie met andere subdomeinen

​CE
B4 Zelfregulatie van het organisme              
​​F2 Soortvorming (Selectie)

​SE
D4 Seksualiteit​

​​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Zorg: deze lessenserie wil leerlingen laten zien dat voortplanting bij de mens in een maatschappelijk kader plaatsvindt, dat dieren mede door hun gedrag aangepast zijn aan hun levensomgeving en dat die aanpassing bij mensen vergroot wordt door hun sociale organisatie.
  • Lovers & Losers: leerlingen analyseren films en teksten over wetenschappelijk onderzoek van (verliefde) hersenen, hormonen en gedrag op relevante biologische begrippen en ze leggen verbanden daartussen door het maken van steeds gecompliceerdere conceptmaps. Te vinden op de eerste dvd van de CVBO (2009)​.
  • ​De cd-rom 'Dierengedrag': leerlingen kunnen hiermee gegevens van een gedragsonderzoek verwerken.​​
  • Gebiologeerd door gedrag: gedrag in drie verschillende contexten: verzorgen van je huisdier, ontwerpen van een diervriendelijke stal, onderzoeken van overtraining bij paarden.
  • Practicum gedrag: het opzetten van experimenteel gedragsonderzoek.
  • Ethologie: een website met informatie over diergedrag, voorbeelden van ethologisch onderzoek, literatuurverwijzingen, onderzoeksmethoden en een aantal ethologie-links.​
Contactpersoon